Các điểm mới của Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) sửa đổi, bổ sung năm 2025.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (gọi tắt là Luật) được Quốc hội thông qua vào ngày 10/12/2025 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/4/2026. Luật có các thay đổi mang tính đột phá, tập trung vào các nhóm vấn đề sau:
Thứ nhất, luật hóa vấn đề Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu.
Đây là điểm mới "cách mạng" nhất, trực tiếp giải quyết các bài toán về công nghệ hiện nay:
- Bổ sung quy định (Khoản 5 Điều 6) giao Chính phủ quy định chi tiết việc xác lập quyền đối với đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống AI. Nguyên tắc cốt lõi là AI không phải chủ thể quyền; sản phẩm cần có sự đóng góp sáng tạo thực chất của con người mới được bảo hộ.
- Cho phép sử dụng hợp pháp các văn bản, dữ liệu đã công bố để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI (với các điều kiện nhất định) mà không bị coi là xâm phạm quyền SHTT.
Thứ hai, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.
Luật tập trung rút ngắn đáng kể thời gian xử lý đơn đăng ký sở hữu công nghiệp. Cụ thể, rút ngắn từ 18 tháng xuống còn 12 tháng đối với sáng chế; từ 9 tháng xuống còn 5 tháng đối với nhãn hiệu; từ 7 tháng xuống còn 5 tháng đối với kiểu dáng công nghiệp và từ 2 tháng xuống còn 1 tháng đối với việc công bố đơn hợp lệ.
Lần đầu tiên Luật cho phép cơ chế thẩm định nhanh nội dung chỉ trong 3 tháng đối với sáng chế và nhãn hiệu nếu đáp ứng một số điều kiện đặc biệt.
Thứ ba, thương mại hóa quyền SHTT như một loại tài sản.
Luật mới tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn để biến tài sản trí tuệ thành tiền:
- Cho phép dùng quyền SHTT để góp vốn, thế chấp, vay vốn và thực hiện các giao dịch thương mại.
- Chủ sở hữu có trách nhiệm lập danh mục riêng để quản trị nội bộ ngay cả khi quyền đó chưa đủ điều kiện ghi nhận tài sản trong sổ sách kế toán.
Thứ tư, mở rộng đối tượng bảo hộ, đặc biệt là kiểu dáng công nghiệp.
Để phù hợp với nền kinh tế số, phạm vi bảo hộ đã được mở rộng:
- Luật cho phép bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho các đối tượng phi vật thể như giao diện người dùng đồ họa (GUI), biểu tượng (icons) trên màn hình thiết bị điện tử.
- Luật cho phép bảo hộ cho các phần không thể tách rời (kiểu dáng riêng phần) của một sản phẩm hoàn chỉnh.
Thứ năm, siết chặt trách nhiệm trên không gian mạng.
- Tăng cường nghĩa vụ của các doanh nghiệp trung gian (nhà cung cấp dịch vụ internet - ISP, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội) trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm quyền SHTT trên không gian mạng.
- Tăng mức bồi thường thiệt hại về vật chất tối đa từ 500 triệu đồng lên 1 tỷ đồng trong các chế tài dân sự đối với việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Tác động của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025 đối với hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường đại học.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025, kết hợp với các quy định mới trong Luật Khoa học và Công nghệ 2025, tạo ra một bước ngoặt lớn cho khối đại học. Thay vì chỉ dừng lại ở việc công bố bài báo thông thường như lâu nay, Luật mới thúc đẩy các trường trở thành những doanh nghiệp tri thức. Sau đây là các tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến hoạt động nghiên cứu khoa học tại các viện, trường đại học:
Thứ nhất, trao quyền chủ động tối đa cho trường đại học với vai trò của tổ chức chủ trì.
Trước đây, kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước thường mặc định thuộc về Nhà nước, khiến thủ tục đăng ký và thương mại hóa rất phức tạp.
- Luật khẳng định quyền đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp thuộc về tổ chức chủ trì một cách mặc định và không bồi hoàn, trừ các lĩnh vực đặc biệt về quốc phòng, an ninh.
- Điều này giúp các trường chủ động hoàn toàn trong việc nộp đơn bảo hộ, định giá tài sản và đàm phán chuyển giao cho doanh nghiệp mà không phải xin phép cơ quan quản lý nhà nước như trước.
Thứ hai, thúc đẩy hoạt động tài sản hóa thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
- Quyền SHTT chính thức được công nhận là tài sản có thể định giá, góp vốn, thế chấp để vay vốn và hạch toán vào báo cáo tài chính của tổ chức chủ trì.
- Các phòng thí nghiệm hoặc nhóm nghiên cứu có thể dùng bằng sáng chế để góp vốn thành lập các công ty khởi nghiệp (spin-off) ngay trong trường đại học. Điều này giải quyết vấn đề việc các nghiên cứu bị “đắp chiếu" trước đây bằng cách đưa kết quả ra thị trường thông qua các giao dịch kinh tế minh bạch.
Thứ ba, cơ chế bảo vệ và khai thác nghiên cứu trong kỷ nguyên AI.
Với các xu hướng nghiên cứu hiện nay, Luật mang lại hành lang pháp lý an toàn hơn cho các viện, trường đại học:
- Cho phép các nhà nghiên cứu sử dụng các tập dữ liệu công khai để huấn luyện mô hình AI mà không vi phạm bản quyền (với mục đích nghiên cứu).
- Luật giao Chính phủ quy định chi tiết cách bảo hộ sản phẩm do con người tạo ra có sự hỗ trợ của AI, giúp các công trình nghiên cứu công nghệ cao có "danh phận" pháp lý rõ ràng.
Thứ tư, áp lực về tốc độ và quản trị nội bộ.
Với việc thời gian thẩm định sáng chế giảm xuống còn 12 tháng (và có luồng thẩm định nhanh 3 tháng), các trường cần có bộ phận chuyên trách để xử lý hồ sơ nhanh chóng, tránh việc kết quả nghiên cứu bị "nguội" hoặc bị đối thủ đăng ký trước.
Luật yêu cầu các chủ sở hữu (viện, trường đại học) phải lập danh mục quản trị nội bộ đối với các tài sản trí tuệ chưa đủ điều kiện hạch toán kế toán. Điều này buộc các trường phải minh bạch hóa kho dữ liệu sáng tạo của mình.
Tác động của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025 đối với hoạt động khởi nghiệp trong trường đại học.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 không chỉ là một văn bản pháp lý thuần túy mà còn là "bản lề" quan trọng thúc đẩy các hoạt động khởi nghiệp (startup) và khởi nguồn (spin-off) từ trường đại học.
Dưới đây là những tác động then chốt đối với các dự án khởi nghiệp trong môi trường đại học hiện nay:
Đầu tiên, Luật đã giải quyết "điểm nghẽn" về vốn qua cơ chế Tài sản hóa.
Một trong những rào cản lớn nhất của các startup sinh viên và giảng viên là thiếu tài sản thế chấp để vay vốn. Luật 2025 đã tháo gỡ điều này bằng các quy định cụ thể:
- Các nhóm nghiên cứu có thể dùng bằng sáng chế hoặc giải pháp hữu ích làm tài sản góp vốn để thành lập doanh nghiệp khởi nghiệp (spin-off) ngay tại trường.
- Luật cho phép sử dụng quyền SHTT làm tài sản thế chấp để vay vốn tại các tổ chức tín dụng. Điều này giúp các startup công nghệ có thể tiếp cận nguồn vốn dựa trên giá trị trí tuệ thay vì chỉ dựa vào tài sản hữu hình.
Tiếp theo, mô hình doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo được thừa nhận chính thức.
Luật SHTT 2025 phối hợp với các Nghị quyết mới về đổi mới sáng tạo đã tạo hành lang cho mô hình doanh nghiệp khởi nguồn (Spin-off) trong các viện, trường đại học hiện nay.
- Luật quy định cụ thể hơn về quyền lợi của tác giả (giảng viên, sinh viên) và chủ sở hữu (nhà trường). Khi startup thành công, cơ chế chia sẻ lợi nhuận được thực hiện theo thỏa thuận hoặc quy định nội bộ đã được luật hóa, giúp các nhà sáng tạo yên tâm khởi nghiệp mà không lo tranh chấp quyền lợi với nhà trường.
- Khuyến khích thí điểm các mô hình startup ngay trong trường đại học, cho phép sử dụng cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm của trường để phát triển MVP (Sản phẩm khả dụng tối thiểu).
Thứ ba, những lợi thế từ cơ chế thẩm định nhanh mang lại.
Đối với startup, tốc độ là sự sống còn. Việc chậm trễ có bằng bảo hộ có thể làm mất cơ hội gọi vốn hoặc bị đối thủ sao chép.
- Luật mới cho phép áp dụng cơ chế thẩm định nhanh (có thể chỉ từ 03 - 06 tháng) đối với các đơn đăng ký sáng chế, nhãn hiệu thuộc các lĩnh vực ưu tiên hoặc của các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.
- Các startup và nhóm nghiên cứu trẻ thường được hưởng các chính sách ưu đãi về phí và lệ phí duy trì văn bằng bảo hộ trong những năm đầu khởi nghiệp.
Thứ tư, Luật đã xác lập hành lang an toàn cho Khởi nghiệp AI và Dữ liệu.
- Các tác giả (sinh viên, giảng viên) được phép sử dụng các nguồn dữ liệu đã công bố để huấn luyện mô hình AI mà không vi phạm bản quyền (Khoản 5 Điều 7). Điều này cực kỳ quan trọng cho các dự án có ứng dụng xử lý ảnh hiện nay.
- Khi AI tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm (ví dụ: thiết kế kiểu dáng máy bằng công cụ AI), Luật 2025 cung cấp hướng dẫn để xác lập quyền sở hữu một cách hợp pháp nếu chứng minh được vai trò sáng tạo chủ đạo của con người.
Cuối cùng, Luật giúp tăng sức nặng khi đàm phán với nhà đầu tư.
Luật yêu cầu chủ sở hữu phải lập danh mục quản trị nội bộ ngay cả khi quyền SHTT chưa đủ điều kiện ghi nhận tài sản kế toán. Việc tuân thủ quy định này giúp startup có một hồ sơ pháp lý "sạch" và chuyên nghiệp, tạo niềm tin tuyệt đối với các nhà đầu tư.
Tác động của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025 đối với hoạt động chuyển giao công nghệ từ trường đại học.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025, cùng với Luật Chuyển giao công nghệ (CGCN) sửa đổi có hiệu lực đồng bộ từ ngày 01/4/2026, đã tạo ra một "xa lộ pháp lý" thông thoáng hơn cho việc đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Dưới đây là các tác động cụ thể và mang tính thực tiễn cao đối với hoạt động chuyển giao công nghệ từ viện, trường đại học ra thị trường:
Thứ nhất, phân định quyền sở hữu giúp cởi trói cho tài sản công.
Trước đây, các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước thường bị vướng vào quy trình định giá và xin phép phức tạp do coi là tài sản công.
- Luật mới khẳng định quyền đăng ký và sở hữu mặc định thuộc về Viện, Trường (tổ chức chủ trì).
- Các trường có thể tự quyết định việc chuyển giao, cấp li-xăng (li-xăng độc quyền hoặc không độc quyền) cho doanh nghiệp mà không phải qua nhiều tầng nấc phê duyệt từ cơ quan quản lý ngân sách, giúp rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường.
Thứ hai, định giá và góp vốn bằng tài sản trí tuệ.
- Quyền SHTT được luật hóa là một loại tài sản có thể dùng để góp vốn thành lập doanh nghiệp hoặc thế chấp vay vốn.
- Giảng viên và nhà nghiên cứu có thể dùng kết quả nghiên cứu của mình để góp vốn cùng nhà đầu tư bên ngoài để thành lập công ty khởi nghiệp ngay trong trường. Luật cũng bắt buộc các trường phải lập danh mục quản trị nội bộ để theo dõi giá trị các tài sản này ngay từ khi còn là ý tưởng hoặc MVP.
Thứ ba, cơ chế thẩm định nhanh và công bố sớm mang lại những thế mạnh vượt trội cho startup spin-off.
Trong chuyển giao công nghệ, việc có bằng độc quyền sớm là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp bên ngoài có niềm tin để "xuống tiền" mua công nghệ.
- Thời gian thẩm định nội dung sáng chế giảm từ 18 tháng xuống 12 tháng. Đặc biệt, cơ chế thẩm định nhanh (Fast-track) có thể cho kết quả trong vòng 03 - 06 tháng cho các công nghệ ưu tiên (như công nghệ xanh, AI, nông nghiệp thông minh).
- Doanh nghiệp nhận chuyển giao sẽ tự tin hơn khi biết công nghệ đã được bảo hộ về mặt pháp lý trong thời gian ngắn, giảm thiểu rủi ro bị đối thủ cạnh tranh sao chép.
Thứ tư, Luật giúp phát triển các tổ chức trung gian trong việc chuyển giao công nghệ.
Luật mới khuyến khích sự ra đời và hoạt động chuyên nghiệp của các tổ chức môi giới, tư vấn và định giá công nghệ.
- Các trung tâm chuyển giao công nghệ tại trường đại học (TTO - Technology Transfer Office) được trao vai trò quan trọng hơn trong việc kết nối "Cung" (nhà khoa học) và "Cầu" (doanh nghiệp).
- Các tổ chức này sẽ hỗ trợ nhà nghiên cứu thực hiện các thủ tục xác lập quyền, định giá công nghệ và soạn thảo hợp đồng chuyển giao theo đúng chuẩn quốc tế được ghi nhận trong luật.
Thứ năm, Luật giúp khai thác dữ liệu để nâng cao giá trị chuyển giao.
Với các công nghệ liên quan đến phần mềm và AI, việc cho phép sử dụng dữ liệu công khai để huấn luyện AI giúp các sản phẩm chuyển giao từ trường đại học có độ chính xác và tính ứng dụng cao hơn mà không lo ngại về vấn đề vi phạm bản quyền dữ liệu nguồn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Quốc hội (2025). Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025. Hà Nội.
2. Quốc hội (2025). Luật Khoa học và Công nghệ sửa đổi năm 2025. Hà Nội.
3. Bộ Khoa học và Công nghệ (2025). Hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi. Hà Nội.
4. World Intellectual Property Organization (WIPO) (2023). WIPO Intellectual Property Handbook: Policy, Law and Use. Geneva: WIPO.
5. World Intellectual Property Organization (WIPO) (2024). Artificial Intelligence and Intellectual Property Policy Guidance. Geneva: WIPO.
6. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) (2024). Innovation and Technology Transfer in Universities. Paris: OECD Publishing.
7. European Commission (2023). Intellectual Property and Technology Transfer in Higher Education. Brussels.